Cəlil Məmmədquluzadənin 1894-cü ildə yazdığı “Danabaş kəndinin əhvalatları” povesti Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizmin və satiranın şah əsərlərindən biridir. Əsərdə kənddəki avamlıq, feodal-patriarxal zülm, xurafat, hüquqsuzluq və məmur özbaşınalığı kəskin şəkildə ifşa olunur. Povestin əsas xətti yazıq və kasıb kəndli Məhəmmədhəsən əmi ilə bağlıdır. Onun yeganə qazanc və yük yeri olan eşşəyi itir və ya kəndxuda Xudayar bəy tərəfindən aparılır. Məhəmmədhəsən əmi o qədər avamdır ki, başına gələn bütün fəlakətləri, eşşəyinin əlindən alınmasını və haqsızlıqları "qəzavü-qədər" (alın yazısı) hesab edərək müqavimət göstərmir. Haqsızlıqlar və yoxsulluq nəticəsində Məhəmmədhəsən əminin ailəsi ağır maddi və mənəvi sıxıntılar içində məhvə düçar olur. Dul qadın Zeynəb və digər kəndlilərin taleyi də eyni dərəcədə faciəvidir.